Elke boom bewaart een verborgen geschiedenis in zijn stam. Onderzoekers van de Universiteit Antwerpen bestuderen die jaarringen om beter te begrijpen hoe bomen groeien en reageren op veranderingen in hun omgeving, zoals de klimaatopwarming.
Dendrochronologie is de wetenschap van boomjaarringen. Wetenschappers gebruiken boomringen al lang om de leeftijd van bomen te bepalen of oud hout te dateren. Zo kunnen ze historische gebouwen onderzoeken of vroegere klimaatomstandigheden reconstrueren. Door duizenden jaarringen te vergelijken, bouwen onderzoekers databanken op waarmee ze ver terug in de tijd kunnen kijken.
Brede ringen en littekentjes
Elke jaarring weerspiegelt de groei van een boom, legt Kobe Happaerts (Faculteit Wetenschappen) van de onderzoeksgroep Plants and Ecosystems (PLECO) uit. “Een brede jaarring wijst meestal op goede groeiomstandigheden, zoals voldoende licht, warmte en water. Een smalle ring kan betekenen dat een boom stress ervoer door droogte, schaduw of andere factoren. Wist je overigens dat niet alle regenwoudbomen duidelijke jaarringen hebben? Dat komt doordat ze zich niet moeten aanpassen aan seizoenen zoals wij die hier kennen."
Happaerts onderzoekt vooral hoe een jaarring zich op het moment zelf ontwikkelt. Hij doet dat aan de hand van houtstalen die tijdens het groeiseizoen wekelijks uit bomen in het bos worden genomen. “We halen uit de stammen van de bomen die we opvolgen telkens een blokje van ongeveer twee millimeter op twee centimeter”, zegt hij. “Bomen herstellen daar heel goed van, al zie je bij de meeste soorten wel een littekentje."
Koolstof in de boom
Die stalen analyseert hij daarna met een CT-scanner. Dat levert een driedimensionaal beeld op van het hout. “Traditioneel gebeurt houtonderzoek met omtrekmetingen en dunne plakjes hout in 2D onder een microscoop”, zegt Happaerts. “Met CT-scans kunnen we de houtgroei in 3D bekijken en ineens meten hoeveel biomassa en koolstof de boom in elke fase opslaat.”
Elke boom draagt een uniek groeiverhaal mee. In een Italiaans bos botste ik op een boompje van dertig centimeter hoog, dat honderd jaar bleek.
De gegevens van die CT-scans koppelt Happaerts aan data uit het Europese meetnetwerk Integrated Carbon Observation System (ICOS), dat meet hoe broeikasgassen zoals CO2 worden opgenomen of uitgestoten door onze ecosystemen. Zo onderzoekt hij hoe de koolstofdynamiek samenhangt met de houtgroei bij loofbomen zoals de beuk, waarover minder gekend is dan over naaldbomen.
"Hoe beter we begrijpen hoe bomen reageren op groeifactoren zoals droogte of warmte, hoe beter we toekomstige bosevoluties kunnen inschatten en eventueel bijsturen", zegt Happaerts.
Dertig centimeter in honderd jaar
Volgens Happaerts onderschatten we hoe complex boomgroei is. “We weten soms verrassend weinig over bepaalde fundamentele processen achter houtvorming”, zegt hij. “Hoe reageren de verschillende houtcellen van een boomsoort doorheen het jaar? Welke impact hebben warmte, droogte of andere stressfactoren op die reacties?”
Volgens Happaerts draagt elke boom een eigen groeiverhaal mee. "Tijdens een summerschool in Italië botste ik op een boompje van dertig centimeter hoog. Het had altijd in de schaduw van grotere bomen gestaan, en bleek na analyse maar liefst honderd jaar oud. Sommige jaarringen bestonden uit nauwelijks één cel. Dat toont perfect hoe ingrijpend omgevingsfactoren zijn voor een boom.”
Boom als getuige van de geschiedenis
Tijdens het STROOM-festival koppelen onderzoekers van de Universiteit Antwerpen dendrochronologie aan muziek en erfgoed tijdens het concert Double Bill WALD x Memories of Trees. Op de concertsite groeit een bijzondere boom die er al langer staat dan de abdij zelf.
Zie hoe onderzoekers een staal afnemen
Tijdens het festival nemen onderzoekers ter plaatse een staal van de boom om samen met bezoekers de jaarringen te bekijken en zijn leeftijd zo nauwkeurig mogelijk te bepalen. Zo ontdek je live hoe wetenschappers verborgen verhalen uit hout lezen.