De impact van conflicten op hoger onderwijs
Het recht op onderwijs staat zwaar onder druk in een geopolitiek onzekere tijd. Wat betekent het als je universiteit wordt gebombardeerd, je familie op de vlucht slaat of je in een nieuwe taal moet herbeginnen? Een onderzoeker uit Gaza, een jurist gespecialiseerd in mensenrechten en een Oekraïense student tonen hoe snel toekomstkansen afbrokkelen.
Onderwijs vormt de motor achter heel wat duurzame ontwikkelingsdoelen. Daarom geldt toegankelijk en kwaliteitsvol onderwijs voor iedereen als een duidelijke ambitie van de Verenigde Naties. Maar hoe maak je die belofte waar in een steeds onvoorspelbaardere wereld vol oorlog en geweld?
In het kort
- Internationale samenwerking biedt houvast als conflicten het onderwijs in elk aspect aantasten.
- De situatie in Gaza toont hoe moeilijk het is om schendingen van het recht op onderwijs effectief te bestraffen.
- Ook bij gevluchte Oekraïense studenten ondermijnen praktische problemen en stress onderwijskansen.
- UAntwerpen heeft een speciaal steunfonds voor studenten in nood, om hen de ademruimte te geven die ze nodig hebben.
"Onderwijs wordt fundamenteel aangetast"
Mazen AbuQamar (Faculteit Geneeskunde en Gezondheidswetenschappen) onderzoekt aan de Universiteit Antwerpen onder meer de impact van oorlog op verpleegkundeopleidingen. Zijn traject is onlosmakelijk verbonden met zijn geboorteregio Gaza. Hij was er hoofd van de afdeling verpleegkunde aan de Al-Azhar Universiteit, tot het recente conflict hem en zijn gezin terug naar België bracht, waar hij eerder doctoreerde.
In zijn thuisland zag hij hoe het onderwijs over de hele lijn zwaar werd getroffen. "Een groot deel van de onderwijsinfrastructuur is vernietigd. Personeel is omgekomen of gevlucht door de voortdurende onveiligheid en heel wat Palestijnse studenten raakten ontheemd", zegt hij. "Fysieke lessen vielen weg en we moesten overschakelen op online onderwijs, maar daar was het systeem niet op voorbereid."
Uitgebreidere rol en harde keuzes
Voor de verpleegkundeopleiding kwam daar nog een uitdaging bij: een nijpend tekort aan hulpverleners op de diensten spoed en intensieve zorgen. "Studenten kunnen die nood deels inlossen. Maar er hangt ook een spanningsveld tussen enerzijds vandaag zo veel mogelijk slachtoffers helpen en anderzijds kwalitatief opleiden voor later. In de toekomst hopen we onze opleidingen aan te passen aan de uitgebreidere rol van verpleegkundigen tijdens conflicten."
In een tweede project onderzoekt AbuQamar aan de Universiteit Antwerpen welke inzichten voor andere regio’s relevant zijn. "In conflictgebied draait alles erom hoe je met beperkte middelen zoveel mogelijk mensen redt. Soms worden er bijvoorbeeld ledematen geamputeerd door gebrek aan medische benodigdheden. Als je studenten beter op dat soort harde keuzes voorbereidt, maak je je opleiding en de zorg veerkrachtiger."
Ook psychosociale steun
In oorlogstijd moet de zorgverlening bovendien in staat zijn om de toevloed aan patiënten snel te beoordelen en mensen in volgorde van urgentie te helpen. AbuQamar: "Dat vergt specifieke kennis en vaardigheden van verpleegkundigen. Bij dit soort ingrijpende keuzes blijkt psychosociale ondersteuning, zowel voor patiënten als voor de zorgverleners van de toekomst, essentieel."
Voorts merkt de onderzoeker hoe niet-dringende zorg tijdens conflicten vaak verwaarloosd wordt. "Heel wat chronische patiënten, zoals mensen met diabetes of dialysezorg, verliezen toegang tot hun behandeling. Dat brengt gezondheidsrisico's met zich mee die verpleegkundestudenten met een aangepast curriculum kunnen helpen beperken."
Onderwijs geeft Palestijnse studenten het gevoel dat hun toekomst nog bestaat.
Internationale samenwerking
Op een breder niveau ziet AbuQamar hoe onderwijs houvast en hoop biedt aan een geteisterde bevolking. "Ondanks alle moeilijkheden nemen nog honderden studenten deel aan onze lessen. Onderwijs geeft Palestijnse studenten het gevoel dat hun toekomst nog bestaat. Het belang van internationale samenwerking om online colleges en begeleiding aan te bieden is onmiskenbaar."
"Organisaties zoals Enabel, het Belgisch agentschap voor internationale samenwerking, zijn broodnodig om onderwijs ook in extreme omstandigheden mogelijk te maken. Online colleges, begeleiding op afstand en gezamenlijke onderzoeksprojecten helpen om een minimum aan continuïteit te bewaren en om opleidingen conflictbestendiger te maken."
"Het recht op onderwijs verdwijnt niet in oorlog"
Jurist Gamze Erdem Türkelli is hoofddocent in de Onderzoeksgroep Recht en Ontwikkeling aan de Universiteit Antwerpen (Faculteit Rechten). Haar focus ligt op het raakvlak van internationaal recht, mensenrechten en duurzame ontwikkeling.
De voorbije jaren zag ze hoe het recht op onderwijs in conflictgebieden zoals Gaza, Oekraïne of Soedan werd geschonden. "De inbreuken zijn duidelijk, maar stevige reacties van de internationale gemeenschap – zowel publieke als private actoren – blijven helaas alsmaar vaker uit. Nochtans staat in verschillende verdragen de wettelijke plicht om onderwijs actief te ondersteunen, ook in gebieden die door gewapende conflicten worden getroffen. Dat is dus geen kwestie van liefdadigheid."
Brede juridische basis
Het recht op onderwijs is stevig ingebed in verschillende mensenrechtenverdragen op mondiaal en regionaal niveau. Erdem Türkelli: "Artikel 13 van het Internationaal Verdrag inzake economische, sociale en culturele rechten legt de basis. Maar ik denk ook aan overeenkomsten zoals de verdragen over de rechten van de mens en van het kind, en aan de Afrikaanse, Amerikaanse en Europese handvesten."
Onderwijs kunnen volgen is een fundamenteel mensenrecht en is nauw verbonden met de menselijke waardigheid, stelt Erdem Türkelli. "De juridische omkadering vertrekt vanuit heldere principes: onderwijs moet beschikbaar, toegankelijk, aanvaardbaar en aanpasbaar zijn. Staten moeten dat recht respecteren, beschermen en realiseren. Dat betekent bijvoorbeeld dat er gestreefd wordt naar gratis basisonderwijs en daarna ook gratis vervolgonderwijs, afhankelijk van de mogelijkheden van de staat."
Opzettelijke ontwrichting in Gaza
Er bestaat volgens Erdem Türkelli geen twijfel over dat het internationaal recht met betrekking tot het recht op onderwijs – en ook andere fundamentele normen – in Gaza en andere Palestijnse gebieden is geschonden. "De Onafhankelijke Internationale Onderzoekscommissie voor de Bezette Palestijnse Gebieden, met inbegrip van Oost-Jeruzalem, en Israël van de VN trok die conclusie helder. Ze zei dat het opzettelijk ontwrichten van het onderwijssysteem in Gaza en de bezette Palestijnse gebieden deel uitmaakt van een patroon dat de intentie toont om de bevolking te vernietigen door haar levensomstandigheden op te leggen die op fysieke vernietiging zijn gericht."
"Dat gaat zelfs verder dan het recht op onderwijs en gaat in tegen het Genocideverdrag", stelt ze. "Het recht op onderwijs in situaties van gewapend conflict valt zowel onder het mensenrechtenrecht als onder het humanitair recht, wat in gewone taal ook het oorlogsrecht wordt genoemd."
Onderwijs actief ondersteunen in kwetsbare gebieden is geen kwestie van liefdadigheid, maar een wettelijke plicht.
Oorlogsmisdaden en samenwerking met Birzeit
Belangrijk daarin is het onderscheidingsbeginsel, wat inhoudt dat partijen bij een conflict te allen tijde onderscheid moeten maken tussen burgers en degenen die rechtstreeks aan de vijandelijkheden deelnemen. "Als gewone scholen worden aangevallen, geldt dat dus als een oorlogsmisdaad", zegt Erdem Türkelli.
"We zagen onder meer invallen bij de Birzeit-universiteit, waarmee onze onderzoeksgroep samenwerkt voor onderzoek naar mensenrechten en menselijke waardigheid." Maar de impact van het bezettingsregime reikt volgens Erdem Türkelli veel verder. "Een bijna totale controle over alle aspecten van het Palestijnse leven belemmert het recht op onderwijs. Studenten en professoren blijken systematisch te worden tegengehouden bij checkpoints. Hun bewegingsvrijheid wordt onevenredig zwaar – soms volledig – beperkt."
Crisis van naleving
Een grote uitdaging is dat regeringen en supranationale organisaties zoals de EU in de huidige geopolitieke situatie niet meer eenduidig reageren op vastgestelde inbreuken tegen het internationaal recht. "Dat is echt problematisch voor de internationale stabiliteit. We moeten vermijden dat de reacties lijken af te hangen van de identiteit van de overtreder", zegt Erdem Türkelli. "Anders bevinden we ons in een wereld waarin macht het recht maakt."
Ook instellingen zoals Belgische universiteiten moeten volgens Erdem Türkelli duidelijke gevolgen vastknopen aan bewezen inbreuken tegen het internationaal recht. "Er is geloofwaardig bewijs dat onderzoek van Israëlische instellingen wordt gebruikt op manieren die in strijd zijn met het internationaal recht. Door samen te werken met die organisaties normaliseer je in feite de onwettige context waarin het systeem functioneert."
"Je botst op vele praktische drempels en mentale druk"
Ruslana Martynets (24) rondde in Oekraïne een opleiding verpleegkunde af en zat in het vierde jaar geneeskunde toen de oorlog haar studies abrupt onderbrak. Vandaag woont ze in België, waar ze Nederlands studeert bij Linguapolis van de Universiteit Antwerpen in de hoop haar traject opnieuw op te pikken.
"Dat blijkt minder evident dan verwacht", zegt ze. "Als ik arts wil worden, moet ik hier helemaal opnieuw beginnen in het Nederlands, inclusief toelatingsexamen." Daarom wil ze vanaf september kiezen voor een bacheloropleiding medische beeldvorming: een korter en haalbaarder traject.
Geen luchtalarm, wel zorgen
Niet alleen de taal vormt een barrière, ook de kostprijs, de combinatie met studentenjobs en de vele zorgen over haar thuisland wegen door. "In Oekraïne kon ik me volledig op mijn studies concentreren. Hier is dat veel moeilijker", zegt Martynets. "In Mechelen word ik niet gewekt door luchtalarmen, maar van op afstand volg ik nog op de voet hoe de oorlog verloopt en of mijn familie gezond blijft."
Niet alleen de taal vormt een barrière, ook de kostprijs, de combinatie met studentenjobs en de vele zorgen over haar thuisland wegen door.
Onlangs studeerden in Kiev verschillende vrienden van haar af en dat was een emotioneel moment. "Ik heb beslist om hier te studeren, maar soms overvalt de twijfel me. Was ik niet beter gebleven om een diploma te behalen dat in Oekraïne geldig is? Dat zijn zo’n moeilijke keuzes, ook omdat je niet weet hoe het conflict evolueert. Wie niet in dit soort situatie zit, kan dat moeilijk volledig begrijpen."
Bouwen aan de toekomst
Hoewel Martynets door omstandigheden buiten haar wil bepaalde dromen moest opbergen, ziet ze haar nieuwe opleiding ook als een kans. “Ondanks alle zorgen kan ik aan een toekomst bouwen. Door het studeren leer ik ook andere mensen kennen en het geeft me focus. Als ik mijn diploma behaal, zal ik erg dankbaar zijn dat ik heb doorgezet."
Steun voor studenten in nood
Het Fonds Studenten in Nood van de Universiteit Antwerpen heeft een urgente actie opgezet om financiële steun te bieden aan studenten die door oorlog of conflictsituaties hun studies dreigen stop te zetten. Dankzij giften aan het fonds kan het financiële hulp bieden aan studenten om academische kansen te blijven garanderen in kwetsbare omstandigheden.