De Schelde: hotspot voor microplastic
Soms veroorzaken plastic flessen al vervuiling voor ze gemaakt zijn. De pellets die als grondstof dienen, duiken immers tot heel ver landinwaarts in de Schelde op. Hanne Diels van de Universiteit Antwerpen (Faculteit Wetenschappen) onderzoekt hoe ze daar terechtkomen en blijven rondzwerven.
Plastic pellets zijn kleine plastic korrels van twee tot vijf millimeter groot. “Zowat alles wat wij van plastic kopen, komt voort uit die pellets”, zegt Hanne Diels, doctoraal onderzoeker biologie aan de Universiteit Antwerpen. “De haven van Antwerpen is een van de grootste plastic hubs van Europa. Pellets worden er geproduceerd, verpakt, herverpakt en vervoerd. Bij elke stap in die keten gaan er onbedoeld pellets verloren.”
Plastic dat blijft circuleren
Die kleine korrels behoren tot de categorie microplastics. Ze zijn groter dan de onzichtbare microplastics die veel aandacht krijgen, omdat we ze dagelijks binnenkrijgen in ons lichaam via water en voeding. Maar ze zijn niet minder relevant: eens ze in het milieu terechtkomen, blijven ze er en langzaam komen er kleinere deeltjes van de pellets los.
Diels onderzoekt al vier jaar hoe pellets zich verspreiden in en langs de Schelde. "Dat gebeurt niet alleen richting zee. Veel mensen denken dat al het plastic naar de oceaan wegspoelt, maar door de getijdenwerking bewegen pellets ook landinwaarts”, zegt ze. “We meten hoge concentraties rond de haven, maar vinden ze ook ver stroomopwaarts, bijvoorbeeld in Rupelmonde en Temse en zelfs Gent.”
Nieuwe meetmethode
Om die vervuiling in kaart te brengen, ontwikkelde haar onderzoeksgroep een eigen meetmethode. Met een houten kader van één vierkante meter verzamelen onderzoekers systematisch materiaal op oevers. In het labo wordt dat gedroogd, gezeefd en manueel uitgeplozen op zoek naar pellets.
Elke pellet laat duizenden ministukjes los die op hun beurt opgenomen kunnen worden in bloedvaten en weefsels van mens en dier.
De resultaten tonen dat pellets zich ophopen op specifieke plekken langs de rivier. Vegetatie, stenen, bochten in de rivier en zelfs windrichting bepalen waar plastics blijven hangen. “Alles wat een oever ruwer maakt, zorgt ervoor dat pellets makkelijker blijven liggen.”
Van maag tot bloedbaan
Hoewel de pellets zelf een aanzienlijke grootte hebben, komen ze toch soms in dierenmagen terecht. "In een pilootstudie van de onderzoeksgroep vonden we pellets in de maagjes van vogelkuikens. Dat betekent dat oudervogels ze aanzagen voor voedsel”, zegt ze.
Nog problematischer is wat er gebeurt wanneer pellets afbreken. Onder de microscoop ziet Diels hoe ze scheuren vertonen en kleine fragmenten loslaten. "Elke pellet laat duizenden ministukjes los: micro- en nanoplastics die op hun beurt opgenomen kunnen worden in bloedvaten en weefsels van mens en dier en die soms schadelijke stoffen bevatten, zoals weekmakers of uv-filters."
Sensibilisering en gedrag
“De precieze impact daarvan op onze gezondheid kennen we nog niet, maar verschillende studies tonen verbanden met de verstoring van de darmflora, chronische ontstekingen, hormonale en reproductieve problemen”, zegt Diels. “Bovendien kunnen toxische stoffen zich vastzetten op die deeltjes en zo mee het lichaam infiltreren.”
Volgens Diels ligt een belangrijk deel van de oplossing bij preventie. Onder meer door nieuwe Europese wetgeving nemen bedrijven vandaag al heel wat bijkomende maatregelen, zoals extra schoonmaakrondes, filtersystemen en opleidingen voor werknemers. “Maar uiteindelijk hangt veel af van het gedrag”, zegt ze. “Elke verloren pellet is er één te veel.”
Zoek zelf mee naar microplastics
Tijdens het STROOM-festival kan je zelf ontdekken hoe onderzoekers microplastics opsporen langs de Schelde. Aan twee oeverconcerten tonen wetenschappers van de Universiteit Antwerpen hoe ze pellets verzamelen en uitzeven op de oevers van de rivier.
- Oeverconcert Anaïs Vijgen & Haroun Iqbal
- Oeverconcert: Duo Tokár