De grootste uitdaging van longkankerscreening
Longkanker is nog altijd de dodelijkste kanker in België. Niet omdat behandelingen ontbreken, maar omdat tumoren vaak pas ontdekt worden wanneer de ziekte al ver gevorderd is. Met de ZORALCS-studie onderzoeken het UZA, UAntwerpen en de eerstelijnszone ZORA of systematische screening via lage dosis CT-scans ook in Vlaanderen haalbaar is. De technologie bestaat al. De grote vraag is nu: hoe bereik je net die mensen die het meeste risico lopen?
In het kort
- De ZORALCS-studie onderzoekt of systematische screening op longkanker haalbaar is in Vlaanderen.
- Screening via lage dosis CT-scans kan tumoren opsporen vóór er symptomen ontstaan.
- De eerste resultaten tonen dat veel risicopersonen bereikt werden, ook lageropgeleiden.
- Naast voldoende budgettaire middelen vinden is één van de grootste uitdagingen het maatschappelijke stigma rond roken en longkanker doorbreken.
Longkanker vaak te laat ontdekt
Longkanker veroorzaakt vaak pas klachten wanneer de ziekte al ver gevorderd is. “Een long voel of zie je niet”, zegt radiologe en hoofdonderzoeker Annemiek Snoeckx van het UZA. Ze vormt samen met professoren Guido Van Hal en Jan van Meerbeeck van de Universiteit Antwerpen (Faculteit Geneeskunde en Gezondheidswetenschappen) en professor Jan De Lepeleire als voorzitter van de eerstelijnszone ZORA het kernteam van de ZORALCS-studie. “Tumoren kunnen lang groeien zonder duidelijke symptomen. Vaak merken mensen pas iets wanneer ze bloed ophoesten.”
Dat maakt longkanker wereldwijd een van de kankers met de slechtste prognoses. “Meer dan 65% van de gevallen wordt pas ontdekt in stadium 3 of 4, wanneer genezing veel moeilijker wordt. Net daarom is vroegdetectie cruciaal,” aldus Snoeckx.
Scan met minder straling
Binnen de ZORALCS-studie - voluit Zuid-Oost Rand Antwerpen Lung Cancer Screening - krijgen deelnemers met een verhoogd risico een gratis lage dosis CT-scan van de longen. Die techniek gebruikt minder straling dan een klassieke CT-scan, maar kan wél kleine afwijkingen zichtbaar maken vóór er symptomen optreden.
“Uit internationale studies weten we dat lage dosis CT-screening de longkankersterfte met minstens twintig procent kan verminderen”, aldus Snoeckx. “De scans sporen vaak zogenaamde ‘longnodules’ op: kleine vlekjes in het longweefsel die meestal onschuldig zijn, maar soms een vroege vorm van kanker kunnen blijken. Daarom is opvolging essentieel.” Binnen ZORALCS worden de beelden beoordeeld door radiologen, ondersteund door artificiële intelligentie. “Het is het eerste screeningsonderzoek waarbij AI wordt ingezet in de dagelijkse praktijk, zowel bij diagnose als beeldreconstructie.”
Preventie blijft natuurlijk belangrijk, maar als je uitsluitend daarop inzet, laat je een grote groep mensen in de kou staan.
Meer dan een medische kwestie
Toch blijft brede screening complex. Naast voldoende budgettaire middelen vinden is één van de grootste uitdagingen het maatschappelijke stigma rond roken en longkanker. “We kregen soms boze reacties van mensen die vonden dat we geen geld mochten besteden aan screening voor mensen die het zelf gezocht hadden”, vertelt Snoeckx. “Maar verslaving is geen vrije keuze. Bovendien was het merendeel van de deelnemers al gestopt met roken.”
Volgens Van Hal speelt dat stigma ook mee in beleid. “Preventie blijft natuurlijk belangrijk – en we hebben in de studie ook een ‘rookstop’-programma geïmplementeerd –, maar als je alleen daarop inzet, laat je een grote groep mensen – namelijk diegenen die al gestopt zijn – in de kou staan.”
Daarnaast zijn er de klassieke risico’s van screening. Een scan kan afwijkingen tonen die uiteindelijk onschuldig blijken, wat extra onderzoeken en stress veroorzaakt. Ook overdiagnose blijft een aandachtspunt: sommige tumoren groeien zo traag dat ze misschien nooit klachten zouden veroorzaken. “Dat spanningsveld bestaat bij bijna elk bevolkingsonderzoek”, zegt Van Hal. “De vraag is altijd: weegt de gezondheidswinst op tegen de nadelen?”
Uit internationale studies weten we dat lage dosis CT-screening de longkankersterfte met minstens twintig procent kan verminderen.
Van pilootproject naar beleid
Voorlopig blijft ZORALCS een pilootproject. Europa beveelt vandaag aan om eerst proefstudies uit te voeren vooraleer een officieel screeningsprogramma uit te rollen. Toch volgen de onderzoekers de internationale ontwikkelingen nauwgezet. In verschillende Europese landen lopen al succesvolle nationale of grootschalige screeningprogramma’s.
“Wij lopen misschien iets achter, maar wat we hier doen, is bijzonder kwaliteitsvol”, meent Snoeckx. “We bouwden het project op volgens dezelfde standaarden als onze andere bevolkingsonderzoeken, zoals borst- en darmkankerscreening, en hebben nu enorm veel data. Bovendien scoren we heel hoog op de ‘patiëntgerapporteerde ervaringsmetingen (PREMs). De deelnemers waren erg tevreden.” De onderzoekers hopen dat Vlaanderen klaarstaat wanneer Europa verdere aanbevelingen formuleert.