Frontotemporale dementie: minder bekend dan alzheimer, even grote impact
Heb jij al eens gehoord van frontotemporale dementie? Deze vorm van dementie is minder bekend dan bijvoorbeeld de ziekte van Alzheimer, maar heeft een even grote impact op patiënten én hun families. Rosa Rademakers (VIB/UAntwerpen, Faculteit Farmaceutische, Biomedische en Diergeneeskundige Wetenschappen) heeft er haar levenswerk van gemaakt om zoveel mogelijk over deze zeldzame hersenziekte te weten te komen.
Bij frontotemporale dementie worden cellen vooraan (frontaal) en aan de zijkant (temporaal) in de hersenen aangetast. Deze vorm van dementie kan mensen relatief vroeg in hun leven treffen, vaak al wanneer ze 40 of 50 zijn, maar soms zelfs vanaf de leeftijd van 30 jaar. De ziekte is ongeneeslijk en patiënten overlijden doorgaans binnen de 10 jaar na diagnose. De impact van deze aandoening op patiënten en familieleden is dan ook immens groot. Ongeveer 1 op 5000 personen leeft met deze vorm van dementie.
De oorzaken opsporen van deze groep van degeneratieve hersenaandoeningen is het levenswerk geworden van Rosa Rademakers. Ze verwierf wereldwijde faam met haar onderzoek tijdens een verblijf van veertien jaar aan de prestigieuze Mayo Clinic in Jacksonville (Florida, VS). In 2014, op 36-jarige leeftijd, werd ze benoemd tot gewoon hoogleraar, de jongste ooit aan de Mayo Clinic. In 2019 keerde ze terug naar België om het VIB Centrum voor Moleculaire Neurologie aan de Universiteit Antwerpen te leiden. Aan dit centrum behaalde ze in 2004 haar doctoraat bij prof. Christine Van Broeckhoven.
Gedrags- en taalproblemen op de voorgrond
“Mensen met frontotemporale dementie hebben in tegenstelling tot mensen met alzheimer niet zozeer last van geheugenproblemen”, legt Rademakers uit. “Ze vertonen echter wel sterke veranderingen in hun gedrag en persoonlijkheid: ze komen ongeremd over, hun sociaal gedrag is minder aangepast, soms zijn ze daardoor zelfs agressief. Mensen met frontotemporale dementie hebben vaak ook taal- en spraakproblemen.”
In feite gaat het om een diverse groep van degeneratieve hersenaandoeningen waarbij sommige vormen erfelijk zijn, andere niet. Ook wat er precies fout gaat in de hersenen, is niet bij alle patiënten hetzelfde.
Link tussen dementie en ALS
Zo’n twintig jaar geleden kwamen onderzoekers verschillende families op het spoor waarin twee neurologische aandoeningen tegelijk voorkwamen. Sommige familieleden kregen typische symptomen van ALS: krampen, verzwakte spieren, en uiteindelijk verlammingen in armen en benen. Andere personen in diezelfde familie verloren de controle over hun gedrag en emotie, en bleken frontotemporale dementie te hebben. Een aantal had ook een combinatie van beide. Beide ziektes bleken meer met elkaar te maken te hebben dan aanvankelijk gedacht.
Genetici vonden al snel een verband tussen of een familielid ziek werd en ‘iets op chromosoom negen’, maar de precieze DNA-fout bleek moeilijker te vinden. Ook Rademakers beet er haar tanden lange tijd op stuk. Pas in 2011, onder meer dankzij de ontwikkeling van meer fijnmazigere manieren om het DNA uit te lezen, zouden de puzzelstukjes in elkaar vallen.
Alle zieken in onze onderzochte familie hadden een hele lange herhaling en de gezonde mensen niet. We hielden allemaal onze adem in: "Wow! Dìt zou het wel eens kunnen zijn.”
“We wisten dat het érgens op het kleine resterende stukje moest liggen van chromosoom 9”, vertelt Rademakers. “We hadden al verschillende testen gedaan, maar niks gevonden.” Tot ze samen met een laborante bedacht dat het om een mutatie kon gaan, een herhaling in het DNA. “En inderdaad: alle zieken in onze onderzochte familie hadden een hele lange herhaling en de gezonde mensen niet. Op het moment dat dat uit de machine rolt, stonden we allemaal met afgesneden adem voor het computerscherm. Wow! Dìt zou het wel eens kunnen zijn.”
De ontdekking van die DNA-herhaling in een nog onbekend gen (C9orf72) was een enorme doorbraak. Binnen één familie hadden mensen die gezond bleven een klein aantal van die herhalingen, terwijl diegenen met frontotemporale dementie of ALS er soms wel duizenden hadden.
Impact
De impact van die ontdekking werd pas echt duidelijk toen de onderzoekers ook andere families onder de loep namen. Bij 1 op 3 zagen ze hetzelfde patroon. Vervolgens keken Rademakers en haar team hoe het met die vreemde herhaling in het C9orf72-gen zat bij andere patiënten met frontotemporale dementie, waar er geen enkele familiegeschiedenis was. Ook bij die groep bleek 1 op 20 met ellenlange herhalingen in het DNA te zitten.
Hoewel ALS en frontotemporale dementie in de overgrote meerderheid van de gevallen niet erfelijk zijn, zou deze ontdekking het onderzoeksveld in een stroomversnelling brengen. Eindelijk was er nu een duidelijk aanknopingspunt en de zoektocht naar biologische mechanismen, biomarkers en een behandeling kon beginnen.
In de afgelopen vijftien jaar bleek uit onderzoek door verschillende labo’s wereldwijd dat de veelvuldige herhaling op het C9orf72 gen verschillende ziekteprocessen in gang zet. Meerdere strategieën om die effecten tegen te gaan worden momenteel uitgetest in klinische studies. “Nu zijn die therapieën nog heel duur. Ik weet niet of ze gaan aanslaan, maar de resultaten zijn hoopgevend,” zegt Rademakers.
Prijs Generet voor Zeldzame Ziekten
In 2021 werd Rademakers dankzij haar onderzoek de eerste vrouwelijke én jongste laureate ooit van de Prijs Generet voor Zeldzame Ziekten – een prijs beheerd door de Koning Boudewijnstichting en goed voor een bedrag van 1 miljoen euro. De prijs werd toegekend om de genetische oorzaken en het mechanisme achter een nog zeldzamere vorm van frontotemporale dementie, onder specialisten bekend als aFTLD-U, verder te onderzoeken.
Het ontrafelen van de moleculaire achtergrond van frontotemporale dementie vormt een hefboom voor een betere diagnose en opvolging, en ultiem zelfs voor een mogelijke therapie.
Dankzij deze extra funding kwamen Rademakers en haar team recent nog met een doorbraak: ze ontdekten een nieuwe genetische aanwijzing die het risico op frontotemporale dementie sterk verhoogt. Voor het eerst is er daarmee een duidelijk aanknopingspunt voor een ziekte waar we tot nu toe nog weinig over wisten.
“Het ontrafelen van de moleculaire achtergrond van de verschillende vormen van frontotemporale dementie geeft ons niet alleen inzicht in de achterliggende ziektemechanismen”, besluit Rademakers. “Het vormt ook een hefboom voor een betere diagnose en opvolging, en ultiem zelfs voor een mogelijke therapie.”
Steun onderzoek naar dementie
Dementie heeft een enorme impact op onze ouder wordende samenleving. Schattingen zeggen dat dementie 50 miljoen mensen treft en dat dit de komende tien jaar alleen nog maar zal toenemen. Onderzoek naar oorzaken en mogelijke therapieën is daarom ontzettend belangrijk. Jij kan daaraan bijdragen met een gift.