Hormonen op het werk: tijd voor een werkcultuur die meebeweegt met het lichaam

Op de werkvloer vertrekken we nog vaak van het idee van een ‘neutrale’ werknemer: altijd beschikbaar, altijd stabiel, altijd even productief. Maar het menselijke lichaam werkt niet zo. Hormonen sturen energie, concentratie, emoties en veerkracht. Toch blijven die realiteiten grotendeels onbesproken. De impact van hormonen op het werk is het thema van een lezing van biologe Anneke Valk. Tegelijk zetten we met onder meer het Map Meno-project vrouwengezondheid nadrukkelijk op de agenda.

Anneke Valk begon haar loopbaan als universitair docent dierbiologie. Tijdens het lesgeven merkte ze dat mannelijke lichamen steevast als norm werden gepresenteerd. In 2017 stelde ze een document op over de menstruatiecyclus voor haar studenten. “De reacties waren veelzeggend: velen begrepen plots waarom hun energie, motivatie en concentratie doorheen de maand schommelden.”

Na de coronaperiode kreeg haar werk aandacht binnen een vitaliteitsprogramma aan de universiteit in Wageningen. “Medewerkers waren enthousiast, en plots kreeg ik aanvragen van organisaties die dit verhaal ook wilden horen.” Vandaag werkt Anneke voornamelijk als spreker en trainer, met een duidelijke missie: hormonale kennis toegankelijk maken op de werkvloer. “Dat gaat óók mannen aan! Hormonen zijn geen vrouwenzaak. Als mensen zich beter voelen, werken teams beter.”

Menopauze: meer dan opvliegers

De menopauze krijgt almaar meer aandacht. Zie bijvoorbeeld de recente Vlaamse televisiereeks Menopauzia. Maar de impact op werk wordt nog onderschat. “De klachten die het functioneren het meest belemmeren, zijn slaaptekort, concentratie- en geheugenproblemen, en stemmingswisselingen,” zegt Anneke. “Onderzoek toont dat ongeveer 70% van de vrouwen overgangsklachten heeft die hun werk negatief beïnvloeden. 55% ervaart meer dan de helft van de tijd vermoeidheid. Toch blijven veel vrouwen stil, uit angst om minder competent te lijken.”

Drie niveaus van verandering

Volgens Anneke ligt de sleutel op drie niveaus:

1. Individueel: luister, toon begrip en neem signalen serieus.
2. Organisatiebreed: kleine aanpassingen zoals ventilatie, flexibele uren, wandeloverleg, koptelefoons, of zelf je kleding kunnen kiezen.
3. Toekomstgericht HR-beleid: blijf in gesprek over loopbaanwensen en vertrouw erop dat moeilijke fases voorbijgaan.

“Wist je dat postmenopauzale vrouwen de meest gewaardeerde leiders op de werkvloer zijn?” aldus Anneke. “Ze zijn empathisch, wijs en daadkrachtig. Dus belangrijk om naar de toekomst te kijken en te weten: deze fase, waarin het lichaam op zoek moet naar een nieuw hormonaal evenwicht, gaat voorbij.”

Zwijgverzuim

Daarom schreef Anneke samen met Filip De Groeve het boek Zwijgverzuim, over verzuim dat ontstaat omdat vrouwen hun klachten niet durven benoemen. “Dat geldt niet alleen voor menopauzale klachten, maar evengoed voor ongemakken door menstruatie en pril moederschap. Als je voortdurend moet verbergen wat er speelt, kom je in een stressmodus. Dat vreet energie. Weten dat er in je organisatie kennis hierover is, én ruimte om te delen, maakt een wereld van verschil. Het leidt instant tot een verbetering van de zelfredzaamheid, minder absenteïsme, minder gewissel van baan en véél meer werkplezier.”

Map Meno: wetenschap met impact

Met het Map Meno-project, gesteund door het zaaifonds van de Antwerpse associatie, wil onze universiteit de impact van menopauze op lichaam en kwaliteit van leven systematisch in kaart brengen. Het project past binnen het bredere speerpunt vrouwengezondheid: onderzoek koppelen aan concrete maatschappelijke impact.

“Achter Map Meno schuilt een interdisciplinair vrouwenteam van onderzoekers en zorgprofessionals dat menopauze niet langer als een ver-van-mijn-bedshow wil benaderen, maar als een levensfase die iedereen vroeg of laat raakt en dus aandacht verdient”, vertelt AP-onderzoekster en vroedvrouw Vanessa De Bock. “Wij brengen al sinds 2018 Vlaamse menopauzeklachten systematisch in kaart – een echte ‘meno-map’ – en bekijken menopauze vanuit een holistisch perspectief: niet alleen hormonaal en medisch, maar ook mentaal, sociaal en leefstijlgerelateerd. Zo stelden we vast dat kennis en bewustwording grote gezondheidswinst kunnen opleveren, zelfs als de informatie gegeven wordt door nog prille zorgverleners in opleiding: klachten verminderen en vrouwen voelen zich gehoord.”

Ook Isala, het burgerwetenschapsproject van UAntwerpen dat vrouwen empowert om hun vaginaal microbioom te verkennen en bij te dragen aan onderzoek, is betrokken bij het Map Meno-verhaal: “We onderzoeken of de menopauze veranderingen in het vaginale microbioom veroorzaakt, om problemen vroeger te detecteren en gerichter aan te pakken”, aldus microbiologe Sarah Ahannach. “Map Meno heeft een uitgesproken emancipatorische ambitie: het wil taboes doorbreken, de positie van vrouwen versterken, én zichtbaar maken dat menopauze een normaal, maar nog te vaak genegeerd deel van het leven is.”

Hoopvol vooruitkijken

“Met Map Meno willen we menopauze integraal benaderen, met input van de vrouwen zelf”, besluit Sarah. Anneke Valks finale boodschap aan vrouwen is: “De menopauze is niet jouw schuld. Dit is zó ontzettend normaal, en vooral: een ‘fase’. De business case is glashelder: investeer in kennis, dan investeer je in je organisatie. Zo evolueren we hopelijk naar een werkcultuur die beter afgestemd is op het lichaam.”